[оригинално објавено во Глобус 12.01.2010]

Отоманскиот период е последниот слој на историјата до каде може да се бараат корените на македонската нација

Пишува: Анастас Вангели

Се чини дека дебатите околу „потеклото на нацијата”, или популарно речено, околу „корените”, во етничкиот македонски кампус се толку присутни, што веќе за нив и не треба да се дава некој посебен вовед. Определен дел од учесниците во јавната сфера и граѓаните, сметаат дека со политиките на т.н. „антиквизација” се отвара дилема дали етничките Македонците имаат предоминантно античко или пак предоминантно словенско потекло. Во таа поделба, освен несмасните политичари, им помагаат врховните државни научни институции. На пример, во официјалната „Историја на македонскиот народ” во издание на Институтот за национална историја, се вели дека при интеракцијата на доселените Словени со античките Македонци, античкиот момент преовладал; во привремено повлечената „Македонска енциклопедија” во издание на Македонската академија на науките и уметностите пак, се тврди спротивното. Премиерот Груевски, од друга страна, при промоцијата на археолошките откритија пред две недели, овие дебати ги осуди како смешни, а потоа, во неколку пригоди кажа дека всушност и другите народи кои живееле на овие простори во минатото се важни за идентитетот на Македонците денес.

Оправдувањето на оваа власт кога ќе се спомене „антиквизацијата” е дека идентитетските „релации“, всушност, посветуваат внимание на сите епохи од минатото подеднакво. Многу често се посочува проектот за поставување на споменици на плоштадот во Скопје, меѓу кои и на средновековни, но и поскорешни историски историски личности, а не само на оние од антиката. Меѓутоа, тоа не е валиден аргумент.

Самиот термин „антиквизацијата” (за многумина несреќно позајмен збор од историјата на уметноста) се однесува на позиционирањето на нацијата како античка по потекло, или со други зборови, на барањето на корењата на нацијата во антиката. Тоа, секако, не значи дека националниот мит се сведува исклучиво на тој период. Впрочем, трасирањето на „коренот” како процес сам по себе (не е битно колку „длабоко”), имплицира и постоење на определен континуитет кој трае од „тогаш” до денес, и токму затоа приказната за „корењата” е инклузивна и во себе обединува различни историски наративи кои се лоцирани во „меѓувремето”, од коренот до сегашноста. Ваквиот пристап, со други зборови, се нарекува етногенетски, кој ја зема здраво за готово претпоставката дека античките племиња и останатите од минатото се основата на она што „ние” сме денес и дека постои некој претпоставен континуитет кој е од особена важност за нашиот идентитет.

Важно е да се напомене дека придржувачите на оваа идеја во одредена мера дури и се во право во делот кога велат дека сите народи кои живееле на овие простори оставиле свој белег. Но, во исто време, таквиот став е исклучиво парцијален и е повторно неповрзан со нивната поента дека далечното минато ја определило сегашноста на нацијата. Во голем број од случаите, независно од важната улога што ја одиграле како клучни личности или ентитети во сопствениот историски контекст, оние кои се слават како „предци” баш и немаат врска со денешницата. Иако е навистина едноставно прашањето, многу тешко е да се одговори, на пример, што заедничко има самиот Александар, или пак царот Самуил, со она што се етничките (а и „неетничките”) Македонци денес?

Одговорот кој поддржувачите на идејата за нација- од-дамнина-до-денес би го дале на ова прашање е дека всушност историските ликови и воопшто „предците” не треба да се преиспитуваат и дека доволна е претпоставката за постоењето на некоја директна биолошка или органска поврзаност, т.н. „крвна врска” за одредени историски наративи да бидат славени и да се „гордееме со нив”. Овде секако, клучно е да се напомене дека застапници на ова органско гледиште не се исклучиво „антиквизаторите”, туку и определени приврзаници на словенската (анти)теза кои пак потеклото на нацијата го трасираат до паганските словенски доселенички племиња од шестиот век.

Моментот кој што се испушта во ваквите контемплации е, колку и да звучи претенциозно, вистината дека она што се народите и нациите денес не е одредено од крвта и од гените, туку од културата и социјализацијата. Со други зборови, одговорот на прашањето „кои сме” не лежи (само) во историските списи или археолошките наоди (и пронајдоци). Некои работи и личности, колку и да биле значајни во своето време, немаат никаква врска со нашето битисување во сегашно време. Откритијата и археолошките ископини, во таа смисла, многу повеќе ни кажуваат што се случувало „тогаш”, но во основа занемарливо малку, па речиси и воопшто ништо за она што е денес. Важноста за современиот контекст на тие откритија, всушност, произлегува од целата фама околу нив. Златните маски или кралските гробници, па и целите стари населби кои се откриваат, можат да бидат важни за „идентитетот” само кога се презентираат како такви. И токму тука македонската власт перпетуира една голема заблуда – наместо да остави академска интерпретација на историјата и на откритијата како дел од некое време кое било и завршило, премиерот изјавува дека тазе откопаните 9.800 артефакти би можеле да и’ помогнат на Република Македонија во спорот со името. Тактвото тврдење секако е во линија со ставот на Паско Кузман дека за да има позитивен исход од спорот, мора прво да „докажеме” дека сме потомци на античките Македонци. Тоа, пак, оди директно на линијата на гордеењето со биолошките предци и етногенетското образложување за потеклото на нацијата.

Сепак, постигнувањето на колку што е можно пообјективна и понеобременета слика за самите себе си и осознавањето на сопствениот „идентитет”, не се процеси во кои одредена хипотеза (во случајов дека сме потомци на античките Македонци) се докажува, туку процеси во кои се поставуваат и одговараат на прашања потпрашања за тоа “кои сме?”. Ако тоа е клучното и почетното прашање, тогаш одговорот лежи во нашите секојдневните навики, во стереотипите, светогледите и начинот на кој општеството функционира и на микро и на макро план, а на крајот на краиштата, и во перцепцијата не само на самите себе си, туку и во перцепцијата на странците.

Токму затоа сувопарната историја и археологија без нивно комбинирање со други дисциплини многу малку ни кажуваат за тоа „кои сме”. Тие, дури и доколку се ослободени од политичката мисија којашто во моментот ја имаат, можат единствено да ни кажат за тоа кои биле луѓето кои живееле на овие простори пред нас. Но, историскиот пристап соединет со етнографските, антрополошките, социолошките и културолошките методи многу поефикасно може да помогне во мапирањето на карактеристиките на една нација. Значи, она што е важно е имањето сензибилитет при проучувањето на општествената динамика, а не конструирањето матрици како онаа на етногенезата.

Говорејќи за „идентитетот” на Македонците виз-а-ви етногенетските наративи, не смее да се пренебрегне реалноста дека токму регионалната општествена динамика влијаела и кај домородното население (меѓу нив и Античките Македонци) и кај доселените и потоа покрстени варварски доселеници (меѓу нив и словенските племиња). Во поголемиот дел од историјата, главен фактор на обликување на културата на населението на овие простори не биле овие племиња, туку субјектите на политичка моќ (во прв ред Римската и субсеквентно Источната римска империја т.е. Византија и по неа Отоманската империја). Впрочем, античката македонска култура, дури и додека античка Македонија како воена сила била во зенитот (во времето на Филип и Александар), не била на некое особено високо ниво. Античките Македонци, несомнено, биле изложени на силно хеленско влијание – најизразит пример за тоа е Александар лично, за кого се тврди дека спиел со Хомеровата „Илијада“ под перница. Куриозитетно, Александровиот (фило)хеленизам по неговите првични воени успеси почнал да се исчезнува; но тоа се должело на попримањето на персиската и на египетската култура. Во ниеден случај не станувало збор за промоција на претпоставената автентична македонска култура. Потоа, по падот под римска власт, регионот бил подложен на романизација, процес кој повторно не оди во прилог на тезата за континуитет низ милениумите. Потоа, со признавањето на христијанството како официјална религија на Рим, регионот бил подложен на процес на христијанизација (историски на пример, тоа било многу поважно за ширењето на христијанството, отколку делото на апостолот Павле). Потоа, по поделбата на Империјата, полека почнала да се двои посебната византиска култура (чив интегрален дел е и поглавјето за словенската писменост), која, пак, останува да биде основа на отоманската. Самиот отомански период пак, кој е особено важен но и занемарен во македонските општествени науки, неповратно го променил овдешниот културен код во текот на неговото траење, од 14. век, па се’ до пред помалку од сто години. По него следел периодот на хегемонијата на балканските држави, се’ до воспоставувањето на федеративна Југославија во која современата македонска држава, но и официјална култура биле инаугурирани, а од кои произлегува денешната независна Република Македонија и нејзината нација.

Но, да се вратиме на прашањето „кои сме?”. За тоа да може да биде првенствено добро сварено, би требало да се постави историјата на еден обратно-хронолошки принцип, и да не се оди предалеку во барањето на „корените”. Затоа, прво и основно, за тоа „кои сме”, најважен не е ниту еден народ кој живеел пред нас, туку ние самите. Слично, не е толку важна ниту една претходна славна или неславна историја, како што е важна скорешната. Во таа смисла, најважен е периодот на независна Македонија и посткомунистичката транзиција. Особено е значаен за „младите” генерации кои се социјализирани токму во независна Македонија. Куриозитетно, историјата на независната Македонија, на пример, во образовниот процес е опфатена многу малку и многу површно. Тука е важно да се напомене дека, историјата на независна Македонија воопшто не треба да се изучува од патриотски и родољубови причини. Доволна причина е што по 1991, Македонија и македонските инситуции се главниот субјект на формирањето на „нашиот” идентитет.

Следен период кој што е исто така многу важен за да се добие одговорот на прашањето „кои сме” е југословенскиот период (во кој што исто така биле родени и социјализирани многу генерации. Како што веќе расправав во еден претходен текст, токму за време на југословенскиот период Македонија ги добила своите први релативно независни институции со кои можела да гради автентичен македонски идентитет. Југословенскиот период е и првата (или „нултата”) фаза од македонската современа државност и е сосем разбирливо да биде предмет на интерес. Од друга страна, денес кон ова минато преовладува емотивен пристап со кој тој период вредносно се обојува како исклучиво „лош”.

Важен период, кој претставува своевидно „петно” во македонската историографија е и периодот пред Втората светска војна, во кој што исто така дел од денешната популација била родена и социјализирана. Тоа бил период на веројатно најголемото културно влијание од страна на „озлогласените соседи” врз нашите предци и е многу тешко да се изучува без никаква пристрасност. Многу прашања, меѓу другото поврзани со ВМРО (и со левицата и десницата), случувањата во Вардарска Македонија и во Грчка Македонија, треба допрва да бидат предмет на критичко проучување необременето од режимските стеги.

Така, конечно, доаѓаме до доцниот отоманскиот период, кој е всушност е само „видливиот врв на сантата лед”, која опфаќа цели пет и пол векови. Иако, можеби, веќе нема (или пак набргу ќе снема) живи егземплари родени во овој период, отоманското минато е една исклучителна важна епоха од историјата која не смее да се изостави при формулирањето на одговорот на прашањето „кои сме?”.

Отоманскиот период е можеби последниот слој од историјата до каде што може да се бара „коренот” на современта македонска нација. Пред се’, затоа што епохата на национализмот на Балканот, од која директно или индиректно произлегуваат идеите за формирање на политичка единица Македонија (какви и да се), се случува токму во отоманскиот контекст. Самото ВМРО, издигнато на највисоко ниво во македонската национална митологија е исход на отоманскиот контекст, а по младотурската револуција била формирана и Народната федеративна партија на Сандански која била претставена и во парламентот во Истанбул. Друга причина поради која што нема поголема научна основа барањето на „корењата” пред Отоманците, е што пред нив, во овој регион постоеле драстично понакви начини на политичка организација и воопшто, многу поинаков културен код. Иако во голема мера отоманската култура има наследено на пример, византиски елементи и тој континуитет е неоспорен, сепак, станува збор за сосем различни категории.

При испитувањето на улогата на отоманската историја и отоманското наследство во формирањето на денешниот „идентитет”, барем во Македонија, се чини дека многу работи се испуштаат од предвид. Сепак, балканските народи се блиски до отоманската култура многу повеќе од што сакаат да бидат. Марија Тодорова, авторката која го обвини Западот за „балканизам” (стереотипизирање на Балканот, концепт сличен на Саидовиот „ориентализам”), упатува критики и до балканските историографии и генерално до општествените науки дека го искривуваат сопственото отоманско минато и наследството кое го имаат стекнато од тој период. Во нејзините зборови – отоманското наследство се перцепира од дистанца, и воопшто, на отоманскиот период се гледа како да донел постоење на две одделени сфери, едната на „посебната” домородна култура, и втората, на странската, но наметната отоманска култура. Според Тодорова, многу поточен пристап од ваквиот (инаку мејнстрим во историографиите на Балканот) е оној кој отоманското наследство го третира како континуитет (не континуитет само со „домородната”, туку континуитет со целокупната традиција); а на отоманскиот период гледа како на период на симбиотска култура со домородни но и увезени („турски”) елементи од кој што современите култури произлегуваат.

Тодорова оди до таму што вели дека не треба да се изучува „отоманското наследство на Балканот” туку “(самиот) Балкан како отоманско наследство”. Добра почетна точка за тоа е и самиот термин „Балкан” кој етимолошки потекнува од турскиот израз за „гора” (планина со изоблиство од шуми).

Отоманското наследство е многу поприсутно од што излега на прв поглед. Во политичката сфера, разбирањето на општеството пред се’ во светло на верската и етничката припадност е континуитет од отоманскиот период. Тоа е така, затоа што сите поранешни отомански територии се етнички хетерогени, што го прави демографскиот аспект можеби и најважен аспект на тоа наследство. Во македонскиот Устав, дефинирањето на конститутивните елементи (македонскиот народ – кој има предимство – и потоа албанскиот народ, турскиот народ, влашкиот народ, и така натаму), а и политичката пракса на политичко и партиско претставување на база на „припадност” во голема мера кореспондира со концептот на нетериторијална федерација каква што била самата Империја. Понатаму, самата административна поделба и конструираната географија од времето на Империјата е клучна во дефинирањето на границите на Балканот (физичките но и дискурзивните). Иако случајот со денешната територија на Република Македонија, можеби има најмала поврзаност со тој период, сепак, првите идеи за формирање на модерна политичка целина Македонија датираат токму од тоа време. Во таа смисла, и идејата за „национално ослободување” е еден од аспектите на отоманското наследство, како што е дискутирано погоре. На крајот на краиштата, и западното „мешање” во Балканот и утврдувањето на балканските граници и институционални дизајни на конгреси на големите сили (вклучително и по неславното македонско прашање, кое е и самото продукт на тој период) е наследство од отоманскиот период. Конкретно, самото глумење на „политички дијалог” со меѓународни посредници во многу потсеќа токму на тоа. На внатрешен план, пак, таквото вонинституционално решавање на проблемите (пазарл’к), исто така влече корени од практиките во Отоманската Империја. Недостигот на автентични културни елити е исто така дел од отоманското наследство. Буквално, во сите отомански владенија на Балканот, вклучително и Македонија, културните елити биле во најголем дел составени од луѓе образувани надвор од Империјата, додека месното население во голема мера било неписмено. Денес, се’ уште се чувствува тој јаз. Отоманскиот период е карактеристичен и по недостигот од автентична буржоазија и благородништво (со исклучок можеби на фанариотите) и по неуспешната индустриализација, што пак се клучни фактор за економскиот неуспех на целиот Балкан и до денес, без оглед на различните патеки кои одделните држави ги имале во 20 век.

Отоманскиот период, секако, оставил и многу белези на микро-ниво, кои дури и во времето на глобализацијата се неизбежни карактеристики на нашиот културен код. Прва таква очигледна карактеристика е голем број на турцизми кои се користат во секојдневниот говор. Освен во јазикот, заеднички за сите „пост-Отоманци” се и многу невербални начини на комуникација кои особено се чудни за „западњаците” (на пример, ц-ц-кањето како знак на негодување, одредени остри гестикулации, плукањето во знак на негодување ( пу јаз’к), држењето и потпирањето на коленото кога сакаме да бидеме сериозни, се начини на комуникација кои многу полесно би ги сфатиле луѓето од Блискиот Исток, отколку од Западна Европа). Друг пример кој се однесува на животот на микро-ниво е кујната (а добро знаеме дека „ние сме она што го јадеме”). Сите „традиционални македонски” специјалитети се всушност отомански: сарма, мусака, турли-тава, бурек, симит (кој е измислен токму во Скопје) и така натаму. Пиеме и турско кафе и се заблажуваме со локум, тулумба и со боза. Главната институција на социјализација пак, и место каде се креира јавното мислење и во урбаните и во руралните средини, кафеаната, датира од отоманскиот период. Иако е слична на концептот на „паб”, „ресторан” или „таверна”, едноставно речено, „кафаната” си е кафеана и не може да се преведе со ниту еден друг збор.

Ако се погледне барем малку подлабоко, примери има уште многу: патријахалноста, митото и корупцијата, политичката улога на судовите, бизнисот „на црно”, ценкањето, и многу други нераскинливи компоненти на нашето секојдневно живеење се последица на овдешното силно присуство на отоманската култура. Надоврзувајќи се на Тодорова, слободно велам дека таа култура не може да ја гледаме телеолошки, „била овде и си заминала”; напротив, таа култура останала длабоко вкоренета и на микро и на макро ниво и ние денес се’ уште живееме според нејзиниот код. Затоа можеби и условно кажано „тешко” (можеби поправилен збор е „на посебен начин”) оди прифаќањето на западните либерални модели, зашто овдешниот културен контест е пред се’ отомански. Затоа што, иако втор јазик ни е англискиот и сите користиме Интернет, се’ уште се расправаме, на пример, за градење цркви и џамии.

Затоа, многу важно е да се осознаат овие битни белези кои се нераскинливи од нашиот непосреден културен код, а директно наследство од петиполвековниот живот во рамките на Отоманската империја. Тоа се белези кои не се ексклузивни за Македонците; тоа се белези кои во поголема или помала мера ги имаат сите соседни народи и воопшто многу од народите кои биле во состав на Империјата: тоа се и белези кои не повлекуваат исклучивост, туку сродност. Додека, на пример, античкиот (или исклучиво словенскиот, или пак исклучиво православниот наратив) придонесуваат за некаква искривена слика за автентичност и историски (морални) права на Македонците, отоманскиот наратив дава една слика за еволуција низ вековите, не на „нацијата”, туку на луѓето кои живееле овде. Прифаќањето на важноста на сопственото отоманско минато, следствено, не имплицира нити постоење на многувековна националност, ниту некакви митови кои би го перпетуирале националистичкиот сентимент, а ја прифаќа мултикултурната реалност на Балканот, и дава можеби клучен инпут во одговорањето на прашањето „кои сме?“.

Мејнстрим преставата за „турското ропство“

Ако се погледнат пошироките контексти на националните истории на Балканот, вклучително и македонскиот – може да се види од фактот дека неколкувековната историја и државност (како дел од државната формација наречена Отоманска империја) е сведена на синтагмата „турско ропство”.

Перцепцијата на овој период е испреплетена со митови и авто-виктимизација (лошите Турци и добрите поробени рисјани) под влијание како на националистичкиот сентимент и потребата за морално издигнување на национализмот (митовите за „истрајноста” и „вербата”), но и од комунистичкиот мит за опресираниот народ и народното ослободување против Империјата. Во исто време, антиотоманскиот отпор се велича на највисоко ниво, иако тој бил екцесивно милитантен, со многу жртви, воден од сомнителни луѓе со сомнителни мотиви, кои ако дејствувале денес би биле третирани како терористи опасни по општата безбедност. Неосновано, национално-ослободителни карактеристики и се’ придаваат и на Црквата и се вели дека токму „верата во Бога му помогнала на овој народ да истрае”. Сепак, отоманскиот политички систем функционирал на база на верската припадност. Ако некој поединец сакал да има какви било политички права, морал да биде верник во некоја од официјалните религии. Следствено, Црквата, се’ до основањето на Егархијата била институција на отоманскиот систем. Поглаварот (патријархот) бил милет-баши, отоманска фигура, кој по политичка моќ бил веднаш зад Портата. Клерот бил одговорен меѓу другото и за собирање данок. Дури и по основањето на Егзархијата, и „национализирањето” на Патријахатот, црквите остануваат институции на режимот, но само со променета лојалност – Егзархијата лојална на Софија, а Патријатот на Атина.

Понатаму, парадигматски случај за виктимизирачко претставувањето на отоманскиот период (еден вид индоктринација) во македонскиот контекст се веројатно училишните историски лекции за „турското ропство”, но и лектирите, со кои во контакт стапуваат уште учениците во основното обрзование. Тука првенствено мислам на „Македонска крвава свадба” на Војдан Чернодрински (која е дополнително вреднувана заради тоа што е „првото драмско дело напишано на македонски јазик”), и „Калеш Анѓа” на Стале Попов, новела која речиси и нема човек чија фабула не ја знае (а која е дополнително вреднувана поради нејзината наводна „документаристичка” вредност, бар во учебниците по македонски јазик и литература). Во обете дела (инаку интересни за разгледување и од родов аспект, што сепак е надвор од темата сепак), приказната говори за мирните и подобни селани чијашто добробит е загрозена од самоволието на отоманската власт. Особено впечатливи се гротескните дијалози помеѓу бегот и оџата во драмата на Чернодрински – во кои тие заговараат убиства („од чист ќејф”) и друг вид на опресија против месното население. Ако се земе в предвид дека целата драма е сместена во доцниот 19. и почетокот на 20. век, јасно се гледа дека таквото претерување на Отоманците е сосем пристрасно – затоа што таа фаза на Империјата е фаза на неколкукратни обиди за реформирање на системот и меѓудругото, за подобрување на статусот на рајата. Што се однесува до „Калеш Анѓа”, ако нејзиниот временски контекст (некаде во 16 век) опфаќал посурова власт од страна на Отоманците, тогаш сигурно не би го опфаќал на пример поимот „ропство”. Имено, Стале Попов раскажува како мариовците навистина биле робови, разменувани за животни; па дури и самиот дава оцена за системот на империјата, кој бил во негови зборови „робовладетелски”, што не соодветсвува со историографските белешки на оваа тема, во кои покрај постоењето на институти како присилна работа, сепак се споменува фактот дека (особено во земјоделието, а ликовите на Попов се сите земјоделци), ропство не постоело, а постоеле различни спогодби и договори помеѓу сопственикот на имотот и тој што работел кај него. Во двете приказни, исто така, се говори за брутално „потурчување”, иако објективните историографски белешки говорат дека најголем број од случаите на конверзија во Империјата, биле на доброволна основа.